İnternet servis sağlayıcılar ve ara bağlantılar

Yasin Kaplan / TIX Genel Müdürü

Etkileri azalma eğiliminde olsa da geçtiğimiz yıllarda yaşanan küresel ekonomik bunalım özellikle teknoloji sektörleri üzerinde oldukça etkili olmuştur. Bu durum İnternet Servis Sağlayıcıların da işletim maliyetlerini azaltmak için yollar aramasına neden olmuştur.

İNTERNET Servis Sağlayıcılar (İSS) arasında ara bağlantılar, İSS’lerin maliyetlerini azaltmak için başvurdukları en etkili yoldur.
Temel olarak bir İSS, İnternet’e erişim hizmeti satan kurumdur. Bu İSS’in de bir şekilde İnternet’e bağlanmasını gerektirir. Bir İSS’in erişimi satmak için küresel İnternet omurgasına başka bir İSS üzerinden bağlanması, “Transit” trafiğe ulaşması gereklidir. Örneğin ülkemizde bir İSS’in TTnet’e yapacağı bağlantı ile kullanıcılarına küresel İnternet erişimi sunması gibi.


Şekil - 1: İSS'nin transit bağlantısı


Şekil - 2:TTnet transit erişim fiyatlarına Mb/s ücretinin erişim kapasitesi arttıkça değişimi (11.06.03)


Şekil - 3:Seçilen bir AS için I-ABA tarafından üretilen dışarı trafik raporu


Şekil - 4:İki İSS arasında ara bağlantı


Şekil - 5:IX Bağlantıları

Transit erişim hizmeti, omurga işleticileri tarafından genellikle belirli bir süre için yapılan bir kontrat kapsamında aylık sabit olarak ücretlendirilir. İSS’ler transit bağlantılarında kapasitenin genellikle %70’i kullanıldığı durumda, kapasite artırımına giderler. Bu işletim şekli, İnternet trafiği öngörülemez bir şekilde patlamalı türden bir eğilim gösterdiğinden, müşterilere sunulan hizmetin kalitesinin sürekliliğinin sağlanması için sıklıkla kullanılır. Transit bağlantılar bir İSS’in en büyük gider kalemlerinden biridir. Servis süreklilik düzeyinin yüksek tutulması ve kaliteli bir hizmetin sağlanması için genellikle bir İSS tarafından en az iki transit bağlantı edinilir. Bu hatlarda kapasite arttıkça Mbps başına maliyet düşmektedir.
Ancak İnternet hatlarındaki yoğunluk artışı ile Mbps başına maliyet düşüşü beklenen oranda gerçekleşmemektedir. Bu yüzden zaman geçtikçe görece aynı hizmeti vermek için maliyet artmaktadır. İnternet hatlarındaki yoğunlukta, özellikle çoklu ortam verilerinin alış verişinden kaynaklanan, hızlı bir artış bulunmaktadır.
Transit trafik maliyetlerindeki görece artış, İSS’lerin transit trafiklerini analiz ederek belirli bir eşik değerinin üzerinde trafik alış verişi gerçekleştirdikleri diğer İSS’ler ile doğrudan ara bağlantılar kurmalarını gündeme getirmektedir. Söz konusu trafik analizleri için omurga yönlendiricilerinden alınan trafik örnekleri (Cisco IP Accounting ve Netflow verileri gibi...) incelenmektedir. Bu amaçla Tek Yazılım (http://www.tekyazilim.com/) I-ABA (Inter-AS Bandwidth Analyzer) yazılımını geliştirmiştir.

Ara bağlantı yapacak İSS’ler ara bağlantı kapasitesini belirledikten sonra (Transit bağlantılardaki %70 kuralına genellikle bu tür bağlantılarda da uyulur) bir Ara Bağlantı Noktası (İnternet Exchange - IX Point) üzerinden veya doğrudan kiralanan özel bir devre üzerinde ara bağlantıyı gerçekleştirirler.
Yukarıdaki şekilde görüldüğü üzere, normalde transit bağlantıları üzerinden trafik alış verişi gerçekleştiren İSS’ler ara bağlantı kurarak:

Birbirleri arasında doğrudan asgari gecikme ile trafik alış verişi gerçekleştirirler. İSS’lere Omurgalarına bağlı kullanıcılar, İSS’lerin karşılıklı servislerine daha hızlı bir şekilde erişmiş olurlar.
Ara bağlantılar İSS’ler arasında başka işbirliklerinin de gelişmesine zemin sağlar; ortak PoP kullanımı, transit bağlantılarının yedeklemesi veya ortaklaşa kullanılması gibi.
Ara bağlantı sayısı artıkça servis sürekliliği ve yedeklilik de artırılmış olacaktır.
Ara bağlantı yapan İSS’ler transit bağlantılarında, birbirleri ile olan trafik kadar tasarruf etmiş olacaklardır (Yukarıdaki şekilde kırmızı renkle gösterilen kapasite).

Ancak yapılan ara bağlantı sayısı arttıkça yaşanması muhtemel bazı sorunlar olduğu gibi, bir İSS’le ara bağlantı yapmak her zaman kolay ya da mümkün olmayabilir:
Ara bağlantıları idare etmek, bir ya da bir kaç transit bağlantıyı idare etmekten kolay bir iş değildir; İSS’ler arasında iyi bir koordinasyonu gerektirir. Sağlıklı bir koordinasyon olmadan ara bağlantılardan beklenen sonuçları almak mümkün olmadığı gibi, trafik akışlarındaki düzensizlikler İSS müşterilerini etkileyebilir. Ayrıca İSS’ler arasındaki trafiğin tıkanma noktasına gelmeden ara bağlantı kapasitesinin artırılması için, İSS’ler senkronize çalışmalıdırlar.
Her İSS’le yapılacak ara bağlantı için farklı şartlarda sözleşmelerin yapılması kaçınılmazdır. Sözleşme için yapılacak uzlaşılar, ara bağlantının kurulmasını geciktirebilir.
İSS’ler arası trafiğin asimetrik bir düzende olması nedeni ile (Ayrıca İSS’lerin kendi alt yapılarına yaptıkları yatırım ve müşteri hacmi farklılıkları da etkilidir), birçok İSS maliyet paylaşımlı ara bağlantı yerine, ücret karşılığı ara bağlantıyı tercih edebilirler. Genel olarak İSS’ler arası ara bağlantılarda herhangi bir SLA (Service Level Aggrement) uzlaşısı olmadığından, kimi zaman ücret karşılığı “peering” ve tanımlı bir SLA İSS’ler için daha cazip bir çalışma şekli olabilmektedir.

İnternet Trafik Alışveriş Noktaları (IX)
Yukarıda sayılan sebeplerden dolayı İnternet Trafik Alış Veriş noktaları (İnternet Exchange Point - IX) üzerinden ara bağlantılar çoklukla tercih edilmektedir. IX’ler İSS’ler arasında trafik alış verişinin en iyi düzeyde ve sorunsuz bir şekilde gerçekleşmesi için gerekli yönetim, yapılandırma ve izleme çalışmalarını gerçekleştirirler. IX’ler üzerinden ara bağlantı IX’e ait ağ cihazlarına İSS’lerin yapacağı bağlantılarla gerçekleştirilebileceği gibi, İSS’lerin IX işletim merkezine konuşlandıracağı, kendi mülkiyetlerinde olan ağ cihazları arasında da gerçekleştirilebilir. IX’ler üzerinden yapılan ara bağlantılar:


Şekil - 6:Yeni Ulaknet Topolojisi (http://www.ulak.net.tr)

Genel Ara Bağlantı: Bu durumda IX’e bağlanan İSS, IX’e bağlı diğer tüm İSS’lerle trafik alış verişi gerçekleştirebilir. Yani bağlanan İSS, IX üzerinde toplanan yerel transit trafiğe erişmiş olacaktır. IX’ler bu tür bağlantıları kapasiteye göre aylık sabit olarak ücretlendirirler.
Özel Ara Bağlantı (Private Peering): IX’e bağlanan veya IX işletim merkezine kendi ağ cihazını konuşlandıran İSS, sadece trafik alış verişi yapmak istediği İSS veya İSS’ler ile ara bağlantı gerçekleştirir. Eğer ara bağlantılar İSS’lerin ağ cihazları arasında çekilen kablolar üzerinden gerçekleşiyorsa, IX sadece aylık işgaliye ücretini talep eder.

IX’ler ayrıca küresel transit İnternet bağlantılarının paylaştırılması işlevini de üstlenebilirler. Böylelikle İSS’ler Mbps başına daha düşük bir maliyet ile küresel transit İnternet trafiğine erişmiş olurlar. IX’ler ara bağlantı için gerekli, modem, ara yüz çevirici (Interface Converter), modem ve gerekiyorsa ağ cihazı ara yüzlerini bağlanacak İSS’lerden talep ederler.


Ülkemizde Yerel İnternet Trafiğinin Alışverişi Ülkemizde yerel trafik başlıca dört yapıda toplanmaktadır:


Şekil - 7:Tier-1 Topoloji (09.06.2003 itibari ile)

TTnet (http://www.ttnet.net.tr/): 1998’de kurulan Türk Telekom tarafından kurulan ve hizmet vermeye başlayan TTnet, İSS’lere küresel transit İnternet trafiğine erişim hizmeti sunması yanında yerel trafiğin önemli bir bölümünün alış verişini sağlamaktadır. TTnet omurgasına bağlı ADSL, kablo TV İnternet, TTnet 145-146 kullanıcılarının yanı sıra devlet kuruluşlarının önemli bir bölümüne TTnet üzerinden erişim sağlanmaktadır.
Ulaknet (http://www.ulak.net.tr/): 1996’da Tubitak ve YÖK (Yüksek Öğretim Kurumu) arasında yapılan bir protokol ile akademik kurumlara İnternet erişimi sunulması amacı ile Ulaknet (Ulusal Akademik Ağ) kurulmuştur. Ulaknet geçtiğimiz yıllarda İSS’ler ile doğrudan bağlantı için birkaç deneme yapmış olsa da şu anda yerel trafik alış verişi için yalnızca TTnet kullanılmaktadır.

TIX (http://www.tix.net/): 1997’de Comnet tarafından başlatılan TIX programı, Comnet’in 2002 yılında BNET tarafından satın alınmasından sonra bağımsız bir kuruluş olarak sürmektedir. İSS’ler arasında ara bağlantı hizmeti sunan TIX’in idari ve teknik operasyon merkezi İstanbul Esentepe’dedir. Kurulu altyapı İSS’ler arasında L2 ve L3 (İP – İnternet Protokolü) trafiğinin anahtarlanmasına olanak tanımaktadır.
Tier-1 İSS’ler: Superonline öncülüğünde başlatılan Tier-1 programı kapsamında bir grup İSS firması, trafik bakımından Türkiye’de faal İSS firmalarını sınıflandırarak yeni bir denklik tanımı yapmışlardır. Bu bağlamda belirli bir büyüklükteki İSS’ler Tier-1 olarak ayrılarak sadece bunlar arasında maliyet paylaşımına sahip bir ara bağlantı politikası yürütülmesi, bu sınıfın dışındaki İSS’lerin ise söz konusu yapıya ücret ödeyerek bağlantısı öngörülmektedir. Yapı altı İSS’nın üç komşusuna E3 (34 Mbps) kapasitesindeki hatlarla bağlanması oluşan altıgen şeklinde bir topolojidir. Bu yapı başlangıçta Superonline, Koç.Net, SBS, Doğan Online, Türk.Net ve Vestelnet’ten oluşmaktaydı. Vestelnet operasyonunun Superonline tarafından devralınmasından sonra, altıgene Vestelnet yerine BNET bağlanmıştır.

Şu anda Türkiye içinde anahtarlanan veri kapasitesi hakkında kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak kabaca bir hesapla bu trafiğin gündüz saatlerinde 2 Gbps’in üzerinde olduğu, yarısı kadarının yurt dışı, yarısı kadarının da yurt içi trafiği olduğu söylenebilir. Yerel trafik ise yine yarı yarıya Ulaknet ile TTnet ve İSS’ler arasında dağılmaktadır. TTnet tüm bu yapılar arasında yegane ortak geçiş ortamı görevini sürdürmektedir. Sağlıklı bir trafik alış verişinin ulusal boyutlarda gerçekleşmesi için, tüm yerel trafiğin alış verişinin gerçekleştirilebileceği alternatif bir yapıya gereksinim gün geçtikçe artmaktadır.
Tier-1 İSS’ler tarafından işletilen altıgen topolojiye sahip yapıda birçok ara bağlantı doyuma ulaştığında sorunlar yaşanmaktadır; yapının merkezi bir yönetim mekanizmasına sahip olmayışı ağ sorunlarının çözümünü geciktirmekte ve kullanıcıların mağdur olmasına yol açmaktadır. Kullanıcı mağduriyetini asgariye indirmek ve ağ performansını artırmak isteyen İSS’ler mümkün olduğunca farklı noktalardan yerel trafiğin alış verişini gerçekleştirmek yoluna gitmekte ancak artan ara bağlantı sayısı, ağ yönetimi ile ilgili sorunları beraberinde getirmektedir.
Şu an itibari ile ülkemizde seksenin üzerinde İSS lisansı Telekomünikasyon Kurumu tarafından işlenmiştir (http://www.tk.gov.tr/doc/lisans/İSS.html). Bu İSS’lerin büyük bir çoğunluğu 34 Mbps altında hızlarda TTnet’e bağlanmış durumdadırlar. 34 Mbps altı hızlarda TTnet bağlantısına sahip İSS’lerin Mbps maliyetleri, 10 Mbps eşik değerinden sonra makul ölçülere gelmektedir. Bu yüzden bu İSS’ler için yerel trafiğe makul maliyetlerde erişim sağlamak ekonomik olarak hayati öneme sahiptir. Aşağıdaki grafikte TTnet Mbps maliyetleri ile, doğrudan yerel trafik alış verişi için kullanılacak özel devre fiyatlarının Mbps fiyatlarının karşılaştırması bulunmaktadır:

Ok işareti ile gösterilen aralık özel devre Mbps fiyatları ile TTnet transit fiyatları arasındaki farkı göstermektedir. Başlangıç kapasitelerinde bu fark çok daha büyüktür; bu yüzden özellikle başlangıç safhalarında olan İSS operasyonları için yerel trafiğe alternatif yollardan erişmek ekonomik olarak çok önemlidir. Ancak yine bu İSS’lerin yerel trafik için birçok İSS ile ayrı ayrı ara bağlantı yapması ekonomik olarak çok anlamlı olmadığından bir IX üzerinden bu trafiğe erişmeleri yine en makul yöntem olacaktır.


Şekil - 8:Şekil TTnet transit Mb/s ücretlerinin özel devre Mb/s ücretleri ile karşılaştırılması